مقاله:

سفیر صلح ایران در کنفرانس ارزروم که بود؟

سجاد سلطان زاده طی انتشار مقاله ای به ماموریت های دیپلماتیک میرزا تقی خان امیر کبیر در روسیه، ایروان و بویژه ارزروم پرداخته و نقش موثر وی در کنفرانس ارزروم که در نهایت منجر به امضای معاهده ارزروم گردیده را مورد ارزیابی قرار داده است.

بسمه تعالی

سفیر صلح ایران در کنفرانس ارزروم که بود؟

 

خدای را شاکریم که قریب به 400 سال است مرزهای ایران و ترکیه مرز صلح و دوستی است. همواره برای ایجاد جنگ و درگیری یا  برقراری صلح و دوستی بین ملت ها، اسامی اشخاص یا مکان‌هایی به عنوان سمبل در تاریخ ثبت شده است. در تاریخ روابط دو کشور همسایه ایران و ترکیه، نام شهر ارزروم چنین جایگاهی دارد. دو معاهده بین دو کشور بنام معاهدات اول و دوم ارنته الروم ( ارزروم) وجود دارند که سهم زیادی در از میان برداشتن زمینه‌های اختلاف و درگیری بین دو کشور بزرگ همسایه داشته اند.

در این زمینه ، معاهده دوم ارزروم که برای مذاکره، تدوین و امضای آن یک کنفرانس چهارجانبه با حضور نمایندگان ایران و عثمانی و انگلیس و روسیه برای مدت 4 سال (   1843- 1847 میلادی ) برگزار شد، از اهمیت بیشتری برخوردار است. بر اساس این معاهده، موضوعات مختلف اختلافی بین دو همسایه که به مدت چند قرن منشا جنگ و  خصومت بین دو ملت بود، حل و فصل شد. مرزهای دو کشور با توافق طرفین از کوه‌های آغری در شمالی ترین نقطه مرزی مشتر تا خرمشهر( محمره) در جنوبی ترین نقطه تعیین گردید و با اجرای این توافقات در مراحل بعدی برای همیشه اختلافات مرزی دو همسایه پایان یافت و صلح و دوستی بین دو ملت بر قرار گردید.

معاهده دوم ارزروم برای مردم ایران، اهمیت خاص دیگری نیز دارد که مربوط به شخصیت نماینده ایران در این کنفرانس می‌باشد.  نماینده ای که پس از بازگشت از این ماموریت در تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران جایگاه ویژه ای پیدا کرد و نامش در تاریخ و حافظه مردم ایران جاودانه شد. در این نوشتار کوتاه، مایلم برای خوانندگان عزیز از کشور دوست ترکیه این شخصیت و دولتمرد مشهور ایرانی را به اختصار معرفی و چرایی ماندگاری نام ایشان در تاریخ را توضیح دهم.

میرزا تقی خان از تولد تا امیر نظام آذربایجان

میرزا محمدتقی خان ملقب به امیرکبیر در سال 1807 در شهر فراهان از نقاط مرکزی ایران دیده به جهان گشود. پدرش آشپز یکی از مقامات ارشد دولتی آن زمان بود. در نظام اجتماعی قدیم ایران سنت پسندیده کهنی بود که طبقه خواص و توانگران وقتی در خانواده خدمتکاران خود اطفال با استعدادی را می یافتند، امکان تحصیل و تربیت آنها در کنار فرزندان خود را فراهم می آوردند. میرزا تقی خان با هوش و ذکاوت سرشار خدادادی که داشت از این شانس و فرصت برخوردار شد و توانست از آموزش و تحصیل  در کنار شاهزادگان برخوردار شود. به همراه پدر خود که آشپز یکی از شاهزاده‌ها و والی آذربایجان بود به تبریز آمد.

میرزا تقی خان با توجه به استعداد و قابلیت های بالا توجه حاکمان تبریز را جلب کرد و در سنین بسیار جوانی توانست وارد خدمات دولتی شود. در 20 سالگی ابتدا بعنوان منشی در ارتش آذربایجان استخدام شد. سپس مناصب نظامی را در ارتش به سرعت طی کرد و  در سال 1837 میلادی به منصب امیرنظام بالاترین مقام در نظام اداری و نظامی ولایت آذربایجان دست یافت.

 

ماموریت های دیپلماتیک امیرکبیر

 امیرکبیر در سه ماموریت دیپلماتیک حضور داشت که از تبریز اعزام شد. روسیه، ایروان و ارزروم. نخستین ماموریت وی در 22 سالگی حضور در ترکیب هیئتی بود که همراه ولیعهد ایران در سفری 10 ماهه(1829-30 ) به تفلیس، سن پطرزبورگ و مسکو رفت. هدف سفر این هیئت دلجویی و حل اختلاف ناشی از قتل گریبایدوف، سفیر دولت تزاری در ایران بود که بدلیل برخی رفتارهای ناپسند و تحریک آمیزش بدست عده ای از مردم خشمگین در جریان شورشی در تهران کشته شد. امیرکبیر که به عنوان دبیر یا کاتب در این هیات حضور داشت، توانست قابلیت های خود را بیشتر نشان دهد.  10 ماه اقامت در روسیه فرصتی بود که به همراه هیئت از بسیاری از مراکز صنعتی، نظامی، آموزشی و فرهنگی، کارخانجات، ادارات، بانک ها، اتاق های بازرگانی دیدار و با پیشرفت های نوین جامعه روسیه آشنا شده و از این سفر تجربه خوبی برای مراحل آتی زندگی سیاسی خود بیندوزد.

ماموریت امیرکبیر به ایروان یک سفر تشریفاتی بود. در سال 1837 در حالی که امیرکبیر به سمت وزیر نظام آذربایجان دست یافته بود، به همراه ناصر الدین میرزای ولیعهد برای ملاقات با تزار روس که به قفقاز آمده بوده، به ایروان رفت و پس از یک هفته به تبریز بازگشت. 

ماموریت ارزروم اهمیت بسزایی در کارنامه سیاسی امیرکبیر دارد. امیرکبیر در سال 1843 با اختیارنامه ای که از پادشاه ایران گرفت به عنوان سفیر فوق العاده و تام الاختیار ایران در کنفرانس ارزروم معرفی و با هیئتی مرکب از 200 نفر از مقامات لشکری و کشوری عازم ارزروم گردید و در دروازه شهر ارزروم مورد استقبال پاشای ارزروم قرار گرفت. بیشتر همراهان وی به تبریز بازگشتند و امیرکبیر به همراه 35 نفر در ارزروم اقامت گزید و در ماه مه سال 1843 نخستین جلسه کنفرانس منعقد شد و این مذاکرات با حضور نمایندگان ایران، عثمانی، انگلیس و روسیه تا 2 ژوئن 1847 که معاهده به امضا رسید، ادامه یافت.

 تاریخ گواه آن است که با توجه به وقوع رخدادهای مختلف در روابط دو کشور در طول چهار سال کار این کنفرانس، اگر کاردانی،  شخصیت و درایت شخصی امیرکبیر نبود،کنفرانس با شکست مواجه می‌شده و معاهده به امضا نمی رسید. اهمیت این موضوع زمانی مشخص می‌شود که نمایندگان دو دولت روس و انگلیس در این مذاکرات صرفا میانجی بی طرف بین دو کشور ایران و عثمانی نبودند. بلکه منافع دولت های خود را دنبال می‌کردند و در چارچوب سیاست ها و منافع و رقابت هایی که بین خود داشتند، کار مذاکرات این کنفرانس را دشوار می نمودند.

رابرت کرزن، نماینده دولت انگلیس در کنفرانس ارزروم در گزارش های خود پیرامون این مذاکرات و درباره شخصیت امیرکبیر می نویسد: « بسیار سنجیده سخن می‌گفت. موقع شناس بود و در مذاکرات شیوه ای بسیار ماهرانه داشت. می دانست کجا باید دست بالا بگیرد و کجا کوتاه بیاید.... رفتار امیر کبیر چه در محیط کنفرانس و چه در شهر بسیار سنگین و متین بوده به حدی که احترام دوست و دشمن را به خود جلب کرده بود».

اقامت چهارساله امیرکبیر در ارزروم سهم بسیار زیادی تکامل شخصیت سیاسی ایشان داشت. در سایه مذاکرات کنفرانس،  دانش و اطلاعات دست اولی نسبت به فرایندهای دیپلماسی بین المللی و اهداف و سیاست های روسیه و انگلستان نسبت به ایران کسب کرد. این تجربه، هنگامی‌که وی صدراعظم شد در تنظیم سیاست خارجی امیرکبیر در قبال این دو قدرت بسیار موثر بود. از طرفی دیگر، دوره حضور امیرکبیر در ارزروم مصادف با دوره اصلاحات اداری و نظامی در ترکیه موسوم به دوره تنظیمات بود. تجربه انجام این اصلاحات در یک کشور مسلمان و درس هایی که ایشان در این دوره آموخت در اجرای اصلاحات سیاسی، اجتماعی و نظامی در ایران در دوره صدرات وی بسیار موثر بود.

زبان ترکی را که از دوران خدمت در تبریز آموخته بود در طول اقامت در ارزروم تکمیل کرد و از این طریق توانست  ازتحولات دوران تنظیمات در قلمرو دولت عثمانی بهره مند گردد. علاوه بر این، در طول سفارت شان در ارزروم کتاب های اروپایی به ویژه فرانسوی زیاد جمع آوری و تحت نظارت ایشان ترجمه و کتاب ارزنده ای در خصوص مسایل تاریخی، جغرافیایی، سیاسی و اقتصادی جهان به ویژه اروپا به زبان فارسی تهیه شد.

 

امیرکبیر بعنوان صدراعظم  و اهم خدمات ایشان

امیرکبیر در سال 1847 به تبریز بازگشت و مجددا منصب وزیر نظام آذربایجان را به عهده گرفت و به ناصرالدین میرزا ( ولیعهد) نزدیک تر شد. با فوت محمد شاه در چهارم سپتامبر ،1848 ناصرالدین شاه بر تخت سلطنت نشست و امیرکبیر را که در آن زمان امیرنظام آذربایجان بود، بعنوان صدر اعظم تعیین و لقب « امیرکبیر» را به ایشان اعطا و طی حکمی تمامی امور ایران را به ایشان سپرد. امیرکبیر با شخصیت ترقی خواهانه ای که داشت و تجاربی که در مناصب قبلی اش در داخل و خارج کشور اندوخته بود، اقدامات و اصلاحات بزرگی را در طول دوره کوتاه صدارتش پایه گذاری کرد و نامش در تاریخ ایران بعنوان معمار ایران نوین ثبت کرد.

مختصری از خدمات و اقداماتی که در دوره امیرکبیر در ایران پایه گذاری شد و زیربنای توسعه در مراحل آتی را برای ایران به ارمغان آورد، به شرح زیر اشاره می‌کنم.

• تأسیس مدرسه دارالفنون و آموزش علوم جدید در حوزه‌های مهندسی، پزشکی،داروسازی، معدن و فنون  بجای اعزام دانشجو به خارج و با آوردن معلم از کشورهای اروپایی غیر از روسیه و انگلستان
• انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه در جهت جریان اطلاعات در کشور و ارتقای آگاهی‌های دولتمردان و مردم از مسایل ایران و جهان
• سامان دادن به نظام مالی و اداری کشور، ایجاد کمیسیونی برای تنظیم دخل و خرج دولت، کاهش هزینه‌های دربار و قطع پرداخت های بی حساب و کتاب به درباریان و نزدیکان به قدرت
• ایجاد نظام مالیاتی در کشور و اخذ مالیات از زمین داران و ملاکین که قبلا مالیات نمی دادند
• ایجاد ارتش نوین در ایران، تاسیس مدرسه نظامی و به کارگیری معلمانی از کشورهای بی طرف، ایجاد کارخانجات اسلحه سازی و مهمات سازی و ایجاد پادگان‌های نظامی در نقاط مختلف کشور، تشکیل نیروی دریایی با خرید کشتی از انگلیس
• ایجاد سیستم اطلاعاتی و امنیتی در کشور به منظور کسب اطلاعات از اوضاع داخلی سراسر کشور و مقابله با فعالیت های اطلاعاتی سفارتخانه‌ها و عوامل خارجی
• ساماندهی به اقتصاد و تجارت خارجی کشور در جهت افزایش صادرات و واردات کالاهای سرمایه ای
• ایجاد کارخانجات متعدد با استفاده از تجربیات سفرهای خارجی و با اعزام جوانان برای حرفه آموزی در روسیه، استانبول و اروپا
• اصلاح نظام پستی و چاپارخانه کشور برای دسترسی به اقصی نقاط کشور
• ایجاد بیمارستان‌ها و اصلاح نظام بهداشتی به ویژه با تاکید بر ترویج واکسیناسیون و سیاست های پیشگیرانه، اعمال قرنطینه در مرزهای کشور برای مقابله با ورود بیماری وبا به کشور

 

هزینه اصلاحات و شهادت امیرکبیر

اصلاحات امیرکبیر در داخل نارضایتی و دشمنی عده زیادی از دربایان و دولتمردان فاسد از جمله مادر ناصرالدین شاه را علیه وی بسیج نمود. مخالفان زخم خورده امیرکبیر به شاه القاء کردند که امیر قصد براندازی وی و نشستن بر تخت شاهی را دارد. سیاست خارجی مستقل و عزت مندانه ایشان در برابر روس و انگلیس نیز نارضایتی قدرت های خارجی دارای نفوذ در دربار ایران را نیز در پی داشت. نتیجه این خصومت ها و توطئه‌ها به ثمر نشست و بعد از 39 ماه صدارت به حکم ناصرالدین شاه از صدراعظمی‌برکنار و به کاشان تبعید شد و 2 ماه بعد در تاریخ 10 ژانویه 1852 به دستور شاه در حمامی در منطقه فین کاشان به شهادت رسید و پیکرش ابتدا در کاشان و سپس در کربلا در جوار مزار حضرت امام حسین( ع) به خاک سپرده شد.

***********

در پایان، ضمن بزرگداشت نام و یاد این دولتمرد خوشنام، میهن دوست کشورم، مایلم به نخبگان و مدیران شهر تاریخی ارزروم پیشنهاد کنم که برای یادآوری و بزرگداشت نام و نقش انسان‌ها و مکان‌های مهم در ایجاد صلح و دوستی بین ملت ها، در زمانی مناسب، همایشی شایسته نام این شخصیت و شهر ارزروم برگزار نموده و به نسل های جدید بگوییم که ما در این منطقه از تاریخ کهن، ارزش ها و فرهنگ مشترک، ارتباطات تجاری و انسانی، تعامل و دوستی برخوردار بوده ایم و امروز نوبت ماست که آجرهای بیشتری بر روی بنیان‌های دوستی ایجاد شده توسط پیشینیان خود بگذاریم و از منافع متقابل آن بهره مند شویم.

 

سجاد سلطان زاده

سرکنسول جمهوری اسلامی ایران- ارزروم